سرمقاله
داستان كوتاه فارسي
امير حسن چهل‌تن

داستان معاصر ايراني با مشخصاتي كه امروزه براي آن قائليم، صرفنظر از تنوع سبكي و مضموني، وارد نهمين دهه‌ي عمر خود شد. منظور آن نيست كه در عمر هشتاد ساله‌ي خود از هرگونه تحول بري بوده است، بلكه به اين معناست كه انتشار "يكي بود يكي نبود" محمد علي جمالزاده در هشتاد سال پيش، ميان آنچه تا آن زمان با عنوان حكايت مي‌شناختيم و آنچه امروز از آن با عنوان داستان كوتاه ياد مي‌كنيم، خط فاصل روشني كشيد. يكي دو دهه پيش‌تر البته دهخدا در "چرند و پرند" نمونه‌هايي از يك فرم ادبي ارائه داد كه مي‌توان آن را حلقه‌ي اتصال حكايت فارسي و داستان كوتاه دانست.

آمار دقيقي از داستان‌هاي كوتاه منتشر شده در اين هشت دهه در دست نيست. اما شكي نيست كه تعداد آن‌ها به هزاران مي‌رسد. نكته‌ي قابل توجه اين است كه اين تعداد داستان كوتاه كه در اين مدت توسط ده‌ها داستان نويس نوشته شده، عليرغم سبك‌هاي مختلفي كه عرصه‌ي تجربه‌ورزي آن‌ها بوده هرگز از حيطه‌ي رئاليسم خارج نشده است و اين واقعيت بيش از هر چيز از دامنه‌ي وسيع رئاليسم و از تسلط آن بر حيات هنري ايران و بلكه جهان خبر مي‌دهد.

داستان كوتاه در ايران دو سه دهه بعد از نخستين رمان‌هاي اجتماعي كه تقريبا هم زمان با ورود اقشار مختلف مردم به عرصه‌هاي اجتماعي و شكل‌گيري روابط جديد مدني منتشر مي‌شدند، متولد شد.

برخي معتقدند داستان كوتاه به سبب حجم كوچك خود با شعر ميراث كهن‌سال ادبيات فارسي از قرابتي نسبي برخوردار است و توفيق نويسنده‌ي ايراني در اين فرم ادبي ناشي از همين خويشاوندي‌ست.

تقريبا همه‌ي رمان نويسان معاصر ايران، داستان كوتاه نيز نوشته‌اند و گرچه در دو سه دهه‌ي اخير رمان در ايران از اقبال بيشتري برخوردار بوده است ولي نه مي‌توان از اهميت ويژه‌ي داستان كوتاه غافل بود و نه آن را در مرتبه‌اي پايين‌تر از رمان قرار داد.

سايت سخن با گزينش هشتاد نمونه از داستان‌هاي كوتاهي كه در اين هشتاد سال به زبان فارسي منتشر شده، سعي دارد اين فرم ادبي را در روشنايي‌يِ تازه‌اي قرار ‌دهد تا راه براي نگاهي تاريخي به آن فراهم شود.

ذكر چند نكته را ضروري مي‌دانيم:

1- در مورد نويسندگان شناخته شده عموما داستان‌ها بر اساس شهرت و مقبوليت عمومي آن‌ها انتخاب شده است. در ضمن سعي شده است تا داستان‌ها سبك و شخصيت ادبي‌يِ هر نويسنده را به نمايش بگذارد. و بديهي‌ست كه داستان‌ها از سطح يكساني برخوردار نيستند.

2- در مورد نويسندگان در دسترس كوشش كرده‌ايم تا انتخاب‌ها حتي‌المقدور با مشورت آن‌ها انجام گيرد.

3- ترديد نداريم در بيست ساله‌ي اخير داستان‌هاي كوتاه خوبي در خارج از كشور منتشر شده است كه متاسفانه امكان دسترسي به بخش قابل ملاحظه‌اي از آن‌ها فراهم نيست.

4- از پيشنهادات بينندگان سايت سخن در اين زمينه استقبال مي‌كنيم.