نقد ادبي در تاريخ ادبيات معاصر جايگاهي مبهم دارد و به رغم تلاش‌هاي پيوسته و ناپيوسته تاكنون نتوانسته است موقعيت يك ژانر مستقل را در قلمرو ادبيات احراز كند.

نقد ادبي جديد منبعث از فرهنگ مدرن است كه ريشه در تحولات فلسفي، پيشرفت علوم و فن‌آوري و نيز سنت گفت‌وگو دارد.

هيچ‌يك از عوامل مزبور نه پيشينه‌ي تاريخي مستمر در فرهنگ و ادبيات ايران دارد و نه دروني‌شده‌ي فرهنگ معاصر ماست. به اين ترتيب جايگاه ابهام‌انگيز نقد ادبي در تاريخ ادبيات معاصر چندان غيرواقعي نمي‌نمايد. اما به رغم اين همه، به ويژه از حدود دهه‌ي هفتاد صداهاي متنوعي در قلمرو نقد شنيده مي‌شود كه به موجب آن شمار منتقدان مستقل فزوني يافته، چندانكه صداي منتقد-نويسنده را تحت‌الشعاع خود قرار داده است.

اكثريت قريب به اتفاق منتقدان در تاريخ ادبيات معاصر، شاعر، نويسنده و هنرمند بوده‌اند؛ منتقد مستقل پديده‌اي است نوظهور كه به اين دوره تعلق دارد، از اين رو چندان دور از انتظار نمي‌نمايد كه در آينده‌اي نه چندان دور، نقد ادبي از وضعيتي كه آن را به زائده‌ي ادبيات تبديل كرده، خارج شود و استقلال نسبي و جايگاه واقعي خود را احراز كند.

گزارش بررسي نقدها

در پي فراخوان سايت سخن مبني بر اعطاي جايزه‌ي نقد ادبي به آثار برتر، در بزرگداشت زنده‌ياد صادق هدايت، تعداد پنجاه نقد در قالب مقاله به سايت سخن رسيد.

ملاك داوران در بررسي نقدها از اين قرار بوده است:

1- توجه نقد به عناصر دروني و ساختار اثر، اعم از سبك، شيوه‌هاي روايي و صورت‌هاي خيالي

2- كاوش در زبان ادبي و ادبيت متن و تعيين روابط آن با مقوله‌هاي غيرادبي

3- كشف هستي‌شناسي متن در رابطه با فرهنگ ايراني و زبان فارسي

4- روشنگري متن در خصوص ابهام‌هاي متن، تحليل ضعف‌ها و قوت‌هاي احتمالي آن با زبان علمي و شفاف

اگرچه شماري از مقاله‌هاي رسيده بيش و كم متضمن مؤلفه‌هاي يادشده ارزشيابي شده بودند، داوران چه به لحاظ محدوديت انتخاب كه ذاتي گزينش‌هايي از اين دست است و چه به دليل نوسان بعضي از نوشته‌ها بين نقد، بررسي كتاب و مرور، ناگزير شده‌اند كه برخي از مقاله‌هاي رسيده را كه كمتر به ملاك‌هاي مزبور پاي‌بند بوده‌اند، تحت نام بررسي كتاب و مرور ارزشيابي كنند. اينكه آيا داوران در گزينش و طبقه‌بندي مقاله‌ها به مباني نظري تمسك جسته و انصاف را نيز رعايت كرده‌اند قضاوت آن بر عهده‌ي صاحب‌نظران است. اما داوران ضمن قبول مسئوليت در برابر گزينش‌هاي خود، اين انتخاب‌ها را چيزي بيش از اعلان يك رأي يا نظر تلقي نمي‌كنند و به بررسي منتقدانه‌ي كار خود ارج مي‌نهند.

معرفي برگزيدگان به ترتيب الفبايي:

1- برگزيدگان نقد

- عليرضا سيف‌الديني با دو مقاله، يكي نقدي بر رمان نيمه‌ي غايب اثر حسين سناپور و ديگري نقدي بر رمان هيس نوشته‌ي محمدرضا كاتب؛ به دليل تبيين ساختار رمان، جزءنگري روشنگرانه و نيز تبيين هستي‌شناسي متن.

داوران، پيچيدگي زباني نقدهاي وي را ناشي از طرح مقوله‌هاي تازه تلقي مي‌كنند و البته دست‌يابي او را به زباني شفاف انتظار مي‌كشند.

- بهناز علي‌پور گسكري با هفت نقد بر آثار جنسيت گمشده (فرخنده آقايي)، نيمه‌ي غايب (حسين سناپور)، هولا... هولا... (ناتاشا اميري)، داستان هنگام از مجموعه‌ي هشتمين روز زمين (شهريار مندني‌پور)، لكه‌هاي ته فنجان قهوه (رضا ارژنگ)، صندلي كنار ميز (ميترا داور)، انگار گفته بودي ليلي (سپيده شاملو).

نقدهاي بهناز علي‌پور گسكري به خاطر تمركز بر موضوع داستان، تحليل درون‌مايه، و بررسي ساختار فني داستان، حائز شرايط ارزشيابي و انتخاب شد.

2- برگزيدگان بررسي كتاب

- مژگان خليلي با يك مقاله در بررسي داستان‌هاي حسين مرتضائيان آبكنار.

مقاله‌ي مژگان خليلي به لحاظ نگاه موشكافانه، تحليل روش‌مند و تبيين هستي‌شناسي متن، حائز شرايط ارزشيابي و انتخاب شد.

- سهند عقدايي با يك مقاله در نقد و بررسي رمان همنوايي شبانه‌ي اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي).

مقاله‌ي سهند عقدايي به لحاظ تحليل ساختاري، تبيين رويكرد نمايشي داستان و بررسي كاستي‌هاي رمان، حائز شرايط ارزشيابي و انتخاب شد.

3- برگزيدگان مرور كتاب

- فرشته احمدي با پنج مقاله درباره‌ي سهم من (پرينوش صنيعي)، آسمان خالي نيست (شيوا ارسطويي)، شب طولاني موسا (فرهاد كشوري)، آن مرد در باران آمد (امير رضا بيگدلي)، نويسنده نمي‌ميرد ادا در مي‌آورد (حسن فرهنگي).

مقاله‌هاي فرشته احمدي، موجز، موشكافانه و مبتني بر تحليل ساختاري و فني داستان است. نثر مقاله‌ها ساده، روان و طنزآميز است و ساختارشان بديع.

- مهدي عاطف‌راد براي بررسي و مرور كتاب‌هاي زن فرودگاه فرانكفورت (منيرو رواني‌پور)، همنوايي شبانه‌ي اركستر چوب‌ها (رضا قاسمي)، درخت انجير معابد (احمد محمود)، درشتي (علي‌اشرف درويشيان)، جزيره‌ي سرگرداني (سيمين دانشور)، دو دنيا (گلي ترقي)، سلوك (محمود دولت‌آبادي)، به دليل مطالعه‌ي پيگير ادبيات داستاني، دقت نظر و تحليل ساختاري آثار، واجد شرايط ارزشيابي و انتخاب شد.

عنايت سميعي - حسن ميرعابديني